Neden karar kalabalığı yorar

Karar kalabalığı yorar. Dışarıdan bakınca zayıf irade veya “çok düşünmek” gibi görünür. İçeriden bakınca çoğu zaman başka bir şey vardır: tek nesne ağır değildir; açık dosyalar üst üste biner. Binen her dosya, dikkatte yer tutar. Tutulan yer henüz “yanlış” olmamıştır; o yüzden görünmezdir. Görünmez yer birikir. Birikince küçük bir evet-hayır, yığının bütün yükünü üstlenir. Üstlenemez. Üstlenemeyince yorgunluk, nesnenin suçu sanılır.

Bu yazı karar azaltma rehberi değildir. Soru şudur: neden kalabalık yorar? Yorgunluk, tembellik etiketiyle kapanmaz. Tembel görünen kişi bazen en çok dosyayı açık tutandır. Açık tutmak, henüz hiçbir kaybı dondurmamaktır. Dondurulmayan kayıplar aynı masada bekler. Bekleyen kayıp, tek bir küçük kararı şişirir.

Açık dosya dikkatte nasıl yer tutar

Bir karar kapanınca yerini bırakır. Kapanmayan karar, yerini tutmaya devam eder: hangi restorana, hangi cümleye, hangi fiyata, hangi “sonra bakarım”a. Tutulan yer, çalışma belleğinin kirasını ister. Kira küçük görünür çünkü her dosya tek başına hafiftir. Hafiflik, yığının hilesidir. On hafif dosya, bir ağır nesne gibi yormaz; on kira gibi yorar. Kira görünmez. Görünmez kira, “bu kadar basit bir şey neden bu kadar zor” cümlesini üretir. Cümle, nesneyi suçlar. Suçlanan nesne, yığının yüzüdür.

Yüz, bakana tek iş gibi gelir. Tek iş gibi gelen şey, aslında bir koridordur. Koridorun her kapısı açık bir belki’dir. Belki, sıralanmamıştır. Sıralanmayınca hepsi aynı anda yer tutar. Aynı anda yer tutan belki’ler, küçük bir evet-hayırı imkânsız kılar. İmkânsızlık, irade çöküşü gibi hissedilir. His, mekanizmayı kaçırır. Mekanizma, yer tutmanın birikmesidir.

• Nesne yorgunluğu: tek, ağır, sınırlı bir seçimin fiyatı.
• Kalabalık yorgunluğu: birçok hafif açıklığın kira toplamı.
• Yüz aldanması: yığının, masadaki tek karara yüklenmesi.

Tek büyük karar da yorabilir. O dosya burada tutulmaz. Tutulmayan şey, ağır nesnenin kendi fiyatıdır. Tutulan şey, hafif açıklıkların üst üste binmesidir. Binme, “hayat”, “iş”, “şu da var” diye paketlenir. Paket, kalabalığı özen diye okutur. Özen, kapanışı ilerletmez; kapanmamış yer tutmayı çoğaltır.

Küçük evet-hayır neden yığının yükünü üstlenir

Masada duran soru küçüktür: bu akşam, bu mail, bu iki satır. Küçük soru, kapanmamış başka soruların yanına oturur. Oturma, küçük soruyu büyütmez; küçük soruyu yığının çıkış kapısı yapar. Çıkış kapısı, bütün kirayı tahsil etmeye çalışır. Tahsil edemez. Edemeyince kişi, küçük sorudan kaçar. Kaçış, yeni bir açık dosya üretir: “sonra bakarım.” Sonra, kalabalığı bir birim daha şişirir.

Erteleme bu sahneye komşudur. Ertelemede bir karşılaştırma kapanmaz; o gerekçe kararın neden ertelendiği yazısında. Kalabalıkta kapanmayan şey tek karşılaştırma değil, birçok açıklığın yer tutmasıdır. Yer tutma, ertelemeyi çoğaltır ama ertelemenin kendisi değildir. Erteleme bir dosyanın açık kalmasıdır. Kalabalık, açık dosyaların birbirinin kirasına binmesidir. Binen kira, yorgunluktur.

Liste uzaması da komşudur. Liste, tamlık hissiyle kapanışı taklit eder; o uzama listenin neden uzadığı yazısında. Kalabalık, listenin dikkatteki biçimidir: her madde, kapanmamış bir yer tutar. Tutulan yer, satırda da, sekmede de, zihinde de aynı kirayı ister. Kira ödenmeyince yorgunluk, “karar vermeyi sevmiyorum” kimliğine döner. Kimlik, yığının yüzüdür. Yüz, mekanizmayı kişiye indirger.

Görünmez yer neden birikir

Görünmezlik, henüz hata olmamasındandır. Açık dosya, yanlış bir seçim değildir. Yanlış olmadığı için temizlik istemez. İstemeyen şey birikir. Birikim, ihtiyat gibi giydirilir: henüz vazgeçmedim. Vazgeçmeme, kaybı dondurmamaktır. Dondurulmayan kayıp, dikkatte kira öder. Ödenen kira, bakana görünmez. Görünmeyen kira, küçük kararı şişirir. Şişen karar, yorgunluk üretir. Üretilen yorgunluk, nesnenin suçu sanılır.

Sabah ile akşam aynı yığını farklı fiyatlar. Sabah, kira henüz görünmezken küçük bir evet-hayır kolay gelir. Akşam, on açık belki masaya oturmuşken aynı küçük soru çıkış kapısı olur. Kapı, bütün kirayı tahsil etmeye çalışır. Tahsil edemez. Edemeyince kişi “karar vermeyi sevmiyorum” der. Cümle, nesneyi suçlar. Suçlanan nesne, günün yığınının yüzüdür. Yüz, irade etiketi ister. Etiket, sabah ile akşam arasındaki farkı görmez. Fark, nesnenin ağırlaşması değil, görünmez kiraların birikmesidir. Biriken kira, tek menüyü, tek maili, tek iki satırı şişirir. Şişen şey, kalabalığın yorgunluğudur.

Bildirim sayısı da aynı kirayı görünür kılar. Sayı, açık belki’leri tek bir rozette toplar. Toplanan yığın, küçük bir bakışı şişirir. Şişen bakış, “karar yorgunluğu” diye adlandırılır. Ad, nesneyi yine suçlar. Suçlanan nesne, rozetin arkasındaki on açık dosyadır. Dosyalar kapanmayınca kira ödenir. Ödenen kira, akşamki evet-hayırı imkânsız kılar. İmkânsızlık, irade değil, yer tutmanın birikmesidir.

Azaltma vaadi buranın işi değildir. Azalma, kapanış ölçütü — şu dosya, şu aralıkta evet veya hayır — konunca çoğu zaman kendiliğinden olur. Konmayınca her “düzenliyim” cümlesi yeni bir açık dosya üretir. Yeni açıklık, hâkimiyet hissini satar. Satılan his, kalabalığın işini görmez. Kalabalığın işi, birçok hafif kiranın toplamıdır. Toplam, tek nesnenin ağırlığı değildir. Ağırlık sanısı, yığının yüz aldanmasıdır. Aldanma kalkınca soru değişir: bu akşam yoran şey menü mü, yoksa menünün yanına oturan on açık belki mi? Soru, irade etiketi değil, yer tutmanın mekanizmasıdır.